IMMANUEL KANT (1724 – 1804) :
F. Bacon’un açtığı çığır; Ampirizm, sürdürenler; Locke, Berkeley, Hume.
R.Descartes’in açtığı çığır; Rasyonalizm, sürdürenler; Voltaire, Diderot, Cicero.
Kant, bu iki çığırı yanıtlamaya çalışıyor. Bu konudaki ünlü sözü ‘ görüsüz kavramlar boş, kavramsız görüler kördür’,
‘SAF AKLIN ELEŞTİRİSİ’ adlı eserinden :
Kant’a göre neden – etki; anlama yetisinin şeyleri apriori olarak bilmesini sağlayan tek yol değil. Biz neden –etki bağlantısındaki alışkanlığı deneyden edinmiyoruz. Biz bunu doğuştan apriori olarak getiriyoruz. Bu bilmemizi sağlayan yetiler; deneyden gelen değil, bunlar saf aklın kavramıdırlar. Oysa Hume’a göre bunlar apriori değil, biz bunları deneyden ediniyoruz.
Hume’un tecrübesi; duyusallıkta, Kant’ın ki ise anlama yetisindedir.
Kant’a göre, ‘bütün bilgilerimiz deneyle başlar ama bütün bilgilerimiz deneyden çıkmaz’.
Bilginin Kaynağı Bakımından Yargılar :
1- Aposteriori; deneyden gelen deneyle edindiğimiz yargılar. Buradaki bilgiler, apriori bilgilerin aksine ‘raslantısal’dır.
2- Apriori; deneyden önce gelen. Terminolojisi; tümel, genelgeçer ve zorunlu olması.
a) Saf apriori (saf bilgi); tümel, genelgeçer ve zorunlu olmak, daha çok bilgeler için sözkonusu. Örneğin; ‘her değişmenin bir nedeni olmalıdır’ bu bilgide tamamen bizden gelen kesin bir tümellik var.
b) Saf olmayan apriori; apriori bilgi ama saf değil. Örneğin; ‘her değişmenin bir nedeni vardır’.
Saf apriori ile saf olmayan aprioriyi birbirinden ayırma da ölçüt; tümel, genelgeçer ve zorunlu olup olmamalarıdır.
Akıl; anlama yetisinin kavramlarını ilkeler altında birleştirme yetisi.
Saf Akıl; bir şeye hiç deney karıştırmadan ilkeler, apriori olarak bilmeye çalışan akıl.
Özne-Yüklem Bakımından Yargıların sınıflandırılması:
1- Analitik yargılar (aynı zamanda apriori):
Örnek; ‘bütün cisimler (özne), yer kaplar (yüklem)’.
Belli bir kavram daha küçük parçalara ayrılarak analizi yapılıyor. Cismin tanımında zaten yer kaplama vardır. Bu nedenle yukardaki yargı bize yeni bir şey söylemiyor. Bu yargılar; zorunlu, tümel, genelgeçer, deney ve izlenimlere dayanmazlar. Çelişme ilkesine dayanırlar.
2- Syntetik Yargılar (sadece aposteriori olduğu sanılıyor oysa sentetik olduğu halde bazı yargılar aprioridir); burada birbirinin içinde olmayan iki kavram birleştiriliyor.
Örnek; ‘bazı cisimler (özne)+ ağırdır (yüklem)’
‘ 7+5 = 12’
Bu yargılar bilgimizi artırırlar. Burada yeni bir bilgi sözkonusu. Özneye tanımında olmayan yeni bir şey yükleyerek, yeni bir bilgi elde etme sözkonusu.
a) Syntetik Aposteriori Yargılar; deneye dayanan sentetik yargılar. Örnek; ‘bazı cisimler ağırdır’.
b) Syntetik Apriori Yargılar (asıl sorun burada); deney öncesi deneye dayanmayan yargılar. Matematiğin bütün önermeleri sentetik aprioridir. ‘7 +5 = 12’ gibi. Bilimin ve geometrinin yargıları da sentetik aprioridir. Bu yargılar bilgimizi hem genişletirler hem de analitik apriori yargıları içerirler. Sentetik deneyle ilişkili yargılar olduğu gibi tümel, genelgeçer ve zorunlu olan apriori yargılardır. Sentetik aprioriyi mümkün kılan; görülerdir.
Bilgilerimizin Oluşumu (Kant bazen bunun tümüne ‘Akıl’ diyor) :
1- Duyusallık; duyuları verileri buradan geliyor. Gelen duyu verilerini saf görülere yerleştiriyor. (Trancendental estetik)
2- Saf görüler; kendileri deneyden gelmiyor. İki saf kategorisi var:
a) Zaman (arimetik/artardalık),
b) Mekan (geometri/ yanyanalık)
Duyusallık pasiftir. Duyuların verdiğini alır ve saf görülere (saf zaman ve saf mekan) yerleştirir. Bilgilerimiz ancak böyle oluşuyor. Zaman ve mekana yerleştirilmeyen hiçbir bilgi mümkün değil. Sentetik apriori yargılar bunlar sayesinde mümkün. (T. Estetik)
3- Anlama yetisi; aktif olup duyusallığın verdiği üzerine 4 küme halinde 12 kategorisiyle düşünür bağlar kurar, sentez yapar. Deney burada oluyor. Sentetik apriorilerin sentezi yapılınca bilimsel yargılar oluşuyor. (T. Analitik)
4- Akıl; ideleri var. (T. Diyalektik)
Trancendental; nesnelerle değil de, genel olarak nesneleri apriori bilişimizle uğraşan bilgiye diyor.
Trancendental felsefe; bu felsefenin konusu nesnelerin yapısı değil, nesnelerin yapısı üzerine yargıda bulunan anlama yetisi. Oniki çeşit yargıda bulunma var. Bu felsefe nesnelere ait apriori bilginin sistemiyle uğraşan felsefedir, direkt olarak nesnelerle ilgilenmiyor. Nesneleri apriori olarak bilişimizle ilgili bilgilerle ilgileniyor.
Tancendental estetik; duyusallığın apriori ilkeleri.
Trancendental analitik; saf düşünmenin ilkelerini içine alan bilim. Deneyden gelmeyen düşünmenin saf formları.
Trancendental Dialektik; saf aklın idelerinin nasıl ortaya çıktığıyla ilgilenen bilim. Deneyden gelmeyen düşünmenin saf formları ile ilgilenen bilim.
Kant’ın amacı, insan aklının bir eleştirisini yapmak. Neyi bilebiliriz neyi bilemeyiz; kritisizm. Aklın bilimi olan metafizik ile duyusal dünya arasında sınır çizmek.
Anlama yetisinin yaptığı iş; 1. İdeler üretir, 2. Anlama yetisinin kategorilerini ilkeler altında toplar.
İde; duyuların kendisine karşılık olarak bir şey sağlamadıkları apriori olan bir saf akıl kavramı. İdeler trancendenttir(aşkındır). İlkeler deneyle ne doğrulanabilir ne de çürütülebilir. İdeler, bilgi değildir.
Saf Aklın İdeleri
/ \
Pratik ideler Teorik ideler
(bunları duyular sağlamaz, saf akıl kavramlarıdır)
Teorik ideler:
1-Ruh idesi
2- Evren idesi; kozmosun nesne olabileceği hiçbir deney olanaklı değildir. Kozmos idesi bütünü içine alır. İnsan aklının ayrılamayan, algılanamayan bir kavramıdır. Bu ide mutlak olarak koşulsuz olanı anlatır. Olanaklı deneyin dünyasında karşılığı yoktur. Bu yüzden deneyin üstünde yükselmeye çalışan düşünce, antinomilere (çelişkilere) düşer. Dört kozmolojik idesi vardır:
a) ’Evrenin zaman ve mekan bakımından bir başlangıcı vardır’. Karşıtı; ‘evren, zaman ve mekan bakımından sonsuzdur’. Zaman ve mekanın bizde olması nedeniyle kesin bir şey söyleyemiyoruz.
b) ’Dünyada her şey yalın olandan oluşur’. Karşıtı, ‘yalın olan hiçbir şey yoktur’. Herşey karmaşıktır.
c) ’Dünyada özgürlükten gelen nedenler vardır’. Karşıtı, ‘özgürlük yoktur’. Herşey doğa yasalarına göredir.
Çelişkinin olması doğal çünkü bunlar; sentetik apriori değil
d) ’Nedenler dizisi sonunda zorunlu bir varlık vardır(ilk neden)’. Karşıtı, ‘zorunlu olan hiçbir şey yoktur, bu dizide her şey rastlantısaldır’.
3- Tanrı idesi; aklın hiçbir koşula bağlı olmayan yanından çıkar.
ETİK GÖRÜŞÜ:
EVREN İDESİ
|
ÖZGÜRLÜK :
a)Fenomen dünyası (bu dünyayı teorik akıl biliyor); duyulan, algılanan deney dünyası, ‘doğa’.
-Evrende her şey doğa yasalarına göre olup biter.
-Özgürlük yok.
-Doğa yasaları var.
-Zorunluluk var.
-Özgürlük ancak, nedenler zincirini tahrip ederek, varılacak ilk nedende (tanrı) olabilir.
-Bedeni eğilimler nedeniyle insanın beden yanı da bu dünyaya girer.
-Koşullu buyruklar.
-İstekler, arzular, eğilimler.
-Öznel ilkeler ya da maksimler.
b)Numen dünyası (pratik akıl biliyor); düşünülen dünya. Burada özgürlükten gelen nedenler var. Gereklilik yasaları var. Burada özgürlüğü görüyoruz, yaşıyoruz. İnsan kendini özgür olarak biliyor. Eğer zorunlu bir nedensellik olsaydı, insan yasa gereği öyle yaptım derdi.
‘Ben buldum o parayı cebime atarım’ değil, bana o paranın sahibini bulmam gerek dedirten ahlak yasaları(gereklilik yasası) var. Oysa doğada zorunluluk var. ‘Bugün yağmur yağması gerekir’ diyemeyiz.
İnsana ‘şunu yapmam gerekir, şu gerekmez’ dedirten gereklilik yasaları var. Bu ses dışarıdan değil, yine insanın aklından gelen bir ses.
-Koşulsuz buyruklar,
-İsteme,
-Nesnel ilkeler, maksimler.
İnsan her iki dünyanın da yurttaşı.
YASALAR:
Yalnızca yasa koşulsuz ve gerçekten nesnel. Dolayısıyla; tümel, genelgeçer, zorunlu kavramlarını birlikte getirir. Ve emirler (eğilimler karşı olsa bile) uyulması gereken yasalardır.
Aslında Kant, yeni bir şey söylemiyor. ‘Ben varolanı, bilimsel olarak formüle etmeye çalışıyorum’ diyor. Ona göre yasa, hem apriori hem de syntetik olmalı. Yani yasa; genelgeçer, tümel ve zorunlu olmalı. Mutlu olmak için yasalar, syntetik apriori olmalı.
Koşulsuz olarak -yararlı olduğu için değil- iyiyi isteme. Kant, devamlı olarak bunu arıyor. Koşullu olursa apriori olmaz. ‘Şöyle yapmam gerekir’ diyen ahlak yasasının koşulsuz olması lazım. Eğilimleri idare edecek bir yasa değil. Akıldan gelen öyle bir yasa olmalı ki; biz o yasaya uyarız ya da uymayız ama o yasaya uymamız gerektiğini bileceğiz. Önemli olan yasanın, yapılması gerekenin bilinmesi; uyulup, uyulmaması değil. ‘Hile yapabilirsin ama yapmaman gerektiğini bil’.
Aslında yapılmaması gerekeni en adi adam bile biliyor. En azından kendisine yapıldığında, yapılmaması gerektiğini biliyor. Kant, eylem ilkesi aramıyor. İnsanın-kendi aklından gelen, koşulsuz olan- eylemlerini yönetecek bir yasa.
Etiğin bilim olması; etiğin tümel, genelgeçer ve zorunlu olması demek.
Kant, herkesin yasaya gerekene uymasını beklemiyor. Herkesin, ‘bu gerekir’ diyen yasayı bilmesini istiyor. Burdaki yasa, akıldan gelen koşulsuz buyruk şeklindedir.
Kant, bilimi bilim yapan syntetik apriorileri görüyor ve etiğin önermelerini de syntetik apriori haline getirerek, etiği bilim yapmaya çalışıyor.
BUYRUKLAR:
Her durumda genel bir yasa olabilecek şekilde olmalı.
a)Koşullu buyruklar(hipotetik); zorunlu, tümel ve genelgeçer değildirler. Koşullara göre eylemde bulunma sözkonusu. İyiyi iyi olduğu için isteme değil, koşullu. Deneye dayalı. ‘Eğer saygınlık istiyorsan yalan söyleme’.
b)Koşulsuz buyruklar; içeriği yok, biçimi var. Koşulsuz buyruk, koşulsuz olarak iyiyi istemedir. Bu buyruk hem syntetik hem de apriori olmalı. Ancak bu şekilde tümel, zorunlu ve genelgeçer olur. Etik ancak bu şekilde bilim olabilir. Kant. Yasayı buyruk olarak arıyor
İSTEME :
Kayıtsız şartsız dünyanın dışında bile olsa koşulsuz iyiyi isteme. İyiyi, iyi olduğu için isteme. İnsan iki dünyanın da vatandaşı olduğundan istemeyi, sadece deneysel koşullar belirlemez.
Yasa hem genel hem de öznel olacak, nesnel değil. Sübjektif ilkelerimize ölçü olacak. Yasa olunca isteme oluyor. İsteme olunca da -yasaya saygıdan dolayı- eylemde bulunuyoruz.
ÖDEV :
Yasaya saygıdan dolayı yapılan eylemin zorunluluğu ödev, iyiyi istemeyi de içeriyor.
ÖDEVDEN DOLAYI EYLEMDE BULUNMA:
Yasaya saygıdan dolayı yapılan eylemdir.
Doğanın kendi yasalarına (doğal yasa) uymaması sözkonusu değil ama insan özgür olduğundan ahlak yasalarına uymaması sözkonusu.
Kişi hiçbir zaman yasaya uymuyor ama yine de yasaya uymam gerekir diyebiliyorsa, kendini aşağılamaya, hor görmeye mahkum etmiş demektir.
İnsan duyulur dünyada doğa yasalarının altında, düşünülür/numen dünyasında ise ahlak yasalarının altındadır.
‘Gerekir’i deney dünyasından aldığımızdan bir nedensellikle değil, sadece saf akıldan gelen bir nedensellikle diyoruz.
Düşünülür dünya ile duyulur dünya arasında sentez sözkonusu. Sentetik apriori yargılar, bu iki dünya arasında bizden gelen bağlantı kurmada sözkonusu.
İnsan, bedeni eğilimleri ile zorunluluk/fenomen dünyasının, dingansich yanıyla da gereklilik/ numen dünyasının üyesidir/yurttaşıdır.
DİNGANSİCH; kendinde şey, şeyin kendisi. Fenomen değil, fenomenin arkasında olan. Bilinç onu bilse de bilmese de olan. Düşüncenin objesi. Duyulur, görülür verisi olmayan. Anlama yetisinin, amprik objenin karşısına koyduğu trancendental bir obje. Böyle bir objeyi düşünebiliriz ama görülemeyi gerçekleştiremeyiz. Ancak ancak teorik akılla bu kavrama belli bir açıdan içerik kazandırabiliriz.
Özgürlük ahlak yasasının varlık nedeni, ahlak yasası da özgürlüğün bilinme nedenidir.
Gerekir diyen insan özgür insandır. İnsan diyebildiğine göre özgürdür.
DENEY; duyusallık yoluyla elde edilen kavramların bir kategoriye oturtulması
MEKAN; dış nesnelerin saf biçimidir. Her dış nesne zorunlu olarak başka nesnelerle yan yana algılanır. Tek başına bir nesne algı nesnesi olamaz.
Kant, nesnelerle değil, nesneleri apriori olarak bilişimizle ilgili bilgiye bakıyor.Bu nedenle de yatığı işe Trancendental Felsefe diyor.
Locke, Hume, Berkeley (amprikler), duyusallığı düşünüyor ama anlama yetisini düşünmüyor. Rasyonalistler ise anlama yetisini düşünüyor ama duyusallığı görmüyorlar. Kant, her ikisini de uzlaştırmak için şöyle söylüyor:
‘ Görüsüz/ algısız kavramlar boş, kavramsız görüler kördür’.
ÖZGÜRLÜK; ahlak yasasını isteme.
NEGATİF ÖZGÜRLÜK; zorunluluğa/ doğa yasalarına bağlı olmadan eylemde bulunmak. Belirlenmeme imkanı istiyor. Aklın kendi yasasını, kendisinin koymadan eylemde bulunması.
POZİTİF ÖZGÜRLÜK; aklın kendi yasasını kendisinin koyarak eylemde bulunması. İnsanı yüce kılan bu özgürlüktür.
Negatif özgürlük olmadan pozitif özgürlüğe geçemiyoruz.
Kant’a göre, duyusallığın verdiği, bilgi değildir.
Deneysel yargılar:
a)Deney yargıları(nesnel yargılar)
b)Algı yargıları
Elmanın ‘tatlı’ olması benim için geçerlidir, ‘elma’ için değil. Algı yargısı, anlama yetisinin kavramlarından birine verilmediğinde mümkündür.
Bir algı yargısının, deney yargısına dönüşmesi:
‘Güneş var ve taş ısınıyor’ bu bir algı yargısıdır. Bu işi anlama yetisi yapıyor ama anlama yetisinin kavramları verilmiyor. Biz sadece karşılaştırma yaparak nedene de, nedenselliğe de ulaşamayız.
‘Güneş taşı ısıtır’. Algı yargısı+ anlama yetisinin ‘neden’ kavramı.
(Kant, insanın yargılarına bakarak bir ayrım yapıyor)Dar anlamda akıl, duyusallığın verdiği üzerine bir şey katmıyor. Saf aklın ortaya koyduğu yargılar aprioridir ama syntetik değildir. Deneysel bilginin olanaklılığı anlama yetisinin kavramlarıyla olur. Deneyin olanaksızlığının yasaları, doğanın da yasalarıdır.